Жеке тұлғаға бағытталған адами құндылықтар

Еркегалиева Жемис Анесовна

«Өрлеу»БАҰО» АҚ филиалы «БҚО ПҚБАИ» тұлғаны тәрбиелеу және

әлеуметтендіру кафедрасының аға оқытушысы

созданный изо праха земного – ең жоғарғы құндылық .  Еліміз егемендік алғаннан кейін адамды ең жоғары құндылық ретінде бағалау қалыптаса бастады. Адамның коктейль-бар құндылығы – оның өмірі. Ол адамның мінезі мен темпераменті, мүддесі, көзқарасы, әдеті, тілегі, мәдениеті, тәрбиелік деңгейі, бір-бірімен өзара қарым-қатынасы, кішіпейілдігі, әдептілігі, жеке басының тазалығы, әсемдігі, сөйлеу мәдениеті т.б.

Адамның өмір сүру барысындағы қолданатын тәсілінде оның түрлі қажеттіліктері, ақыл-ойының қалыптасуы, еркіндік жауапкершілігі, қызметін ұйымдастыруы және болжамы анықталады. Оның іс-әрекеті және сол арқылы адамның қалыптасуы мен дамуы өз шешімін табады. Адам- дүниені өзгертуші күш.

Орыс жазушысы  К. Г. Паустовский: «Адам ақылды, кішіпейіл, әділ, батыл несомненно қайырымды болуға тиіс. Тек сонда ғана оның осынау Адаша деген мәртебелі атпен аталуға құқы болады»;

остров свободы жазушысы, саяси қайраткер Х.Марти: «Адам бола білу – ең қиын мамандық» - деп жазған. Ең ұлы жеңіс- өзіңді-өзің жеңу. Өзіне-өзі ие бола білген адам ғана барша жұрттан мықты.

Адамның адамгершілік қасиеті. Адамзат тарихында адамгершілікке байланысты пайда болған категорияларға мыналар жатады: жомарттық, батырлық, ерлік, әділдік, қарапайымдылық, кішіпейілділік, адалдық, шыншылдық, ұяттылық, ар мен намыс, тағы басқалары. Сондай-ақ адамзаттың, әрбір адамның ішкі рухани адамгершілік дүниесінің негізгі формалары – үміт, сенім және махаббат үнемі даму үстінде болды және солай бола беруге тиіс.

Мораль мен адамгершілік бір-бірімен өзара тікелей байланысады. Мораль жеке адамның қоғамда өмір сүретін, басқалармен үйлесімді қарым-қатынаста бола алатын қабілеті. Мораль – адамдардың ішкі дүниесінің көрінісі, олардың практикалық өмірдегі бейнесін жасайтын іс-әрекеті.

Адамгершілік қасиеттері отбасында, қоршаған ортада, балалар бақшасында, мектепте адамдардың іс-әрекетінің барысында бір-бірімен араласу  нәтижесінде, қоғамдық тәжірибе алуын өмірмен байланыстыру арқылы қалыптасып, дамиды. Халықта: «Ұяда невыгодный көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген мақал бар. Тәлім-тәрбие болмаған жерде адамгершілік қасиет те қалыптаспайды. Адамның адамгершілігі – оның ең жоғарғы қасиеті, былайша айтқанда кісілігі. Арлы адам – ардақты. Арымыз таза болса, тарихымыз ну да таза. Адамгершілігі дескать адам – басқаларға қашан ага үлгі-өнеге.

Қарапайымдылық, кішіпейілділік, ақылдылық, парасаттылық сияқты ізгі қасиеттер -де әрбір адамға тән болуы керек. Адамның асыл қасиеттерінің бірі- әділдік, адалдық, турашылдық, шыншылдық. Бұл қасиеттер – әрбір адамға тән, жақсы өмір сүрудің алғы шарты. «Өтіріктің балын жалап, тірі жүргенше, - деген болатын Б.Момышұлы, - шындықтың уын ішіп өлген артық».

Адаша бойында асыл қасиеттермен қатар, жағымсыз қасиеттер дескать көптеп кездеседі. Олар жалқаулық, өзімшілдік, күншілдік, сараңдық, пайдакүнемдік, қорқақтық, менмендік, мақтаншақтық, қулық, екіжүзділік, жарамсақтық, қатыгездік, ызақорлық т.б.

Адамның заведение құндылығы – оның өмірі.

Өмірді ойламаса, алдына белгілі мақсат қоймаса, сөйтіп оның терең  мазмұнын көрмесе адам өз өмірінің құндылығын түсінбейді, өзінің, басқа адамдардың алдындағы ешқандай согласен жауапкершілігін сезінбейді. Алкоголь нашақорлық, жыныс бұзақылығы-өмірді текке өткізетін, тұлдыр ететін қасиеттер.

Өмірді тұлдыр ететін әртүрлі әрекеттер несімен сипатталады? Бірінші кезекте, кез-келген жағымсыз әрекеттер арыңды, ұятыңды, ақылыңды тұншықтырады. Ар, ұят, сана, ақыл – адамның жануардан ерекшеленетін ең жоғарғы сапасы.

Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме,

Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме.

Жүрегіңді сүңгі де, түбін көзде

Сонан тапқан – шын асыл, тастай көрме, деп жырлаған данышпан Абай. «Бақыт – әрбір адам ұмтылатын мақсат», деп жазды әл Фараби. Француз жазушысы В.Гюго: «Шын бақытты болу үшін бақытқа ие бола кету жеткіліксіз, оны іспен жеңіп алу қажет», - деген.

Өзінің алдына үлкен мақсат қойып, оны орындауға барлық күшін жұмсай білген адам ғана бақытты бола алады. «Бақыттың мәні – парасаттылықта, - деп жазды әл Фараби, - әркімнің өз алдына игілікті мақсат қоя білуінде, ол мақсатпен кездейсоқ рақат үшін емес, адамның өз мінез құлқын, іс-әрекетін ерікті түрде өзгертіп, ізгілікке бағыттап отыруында»

Адамның тәртібі мен мәдениеті.

Адя өмірі – көп салалы, әрі көп қырлы. Осыған орай әркімнің өмірін жеңілдету, реніші мен қайғысын тең бөлісу үшін тәрбиелі, саналы, адамгершілікті адамның сол қайғы-мұңға ортақтаса білуі адамның жоғарғы сапасы. Себебі адамның тәртібі: жастардың үлкендерге сәлем беруі, жол беруі, құрдастарды, достарды құттықтауы, көршінің жақсы қылығын мадақтауы, т.б. секілді кәдімгі қарым-қатынастардан тұрады. И.Гете: «Ең алдымен өзіңді-өзің үйрет, сонда сен басқалардан үйренесің» - дейді.

Адамушка тәртібінің екі түрі болады: сөздік және нақтылы. Сөздік тәртіп – өз ойымызды білдіруіміз, пікіріміз, дәлеліміз. Біздер, кейде ашу үстіндегі шаршаған кезде немесе жиналған халық арасында, жұмыстағы өз сөзімізге онша мән бермейміз. Ал әрбір сөздің мазмұны іс-әрекетіміз бен қимылымыздан бірден-бір кем емес. Швейцар жазушысы Лафатер: «Ақылды болғың келсе, орнымен сұрауға, көңіл қойып тыңдауға, байсалды түрде жауап беруге және басқа ештеңе жоқ кезде сөйлеуді үйрен» - деген. Атақты жазушы Ілияс Есенберлин: «Ауыздан шыққан суық сөз жүрекке жеткенше мұзға айналады» деген екен. Сондықтан орнықты әңгімелесу, сөйлесе білу, сөз арқылы пікірді, ойды жеткізу – адам мәдениетінің бір саласы. Жақсы әңгімелесуші болудың бір ғана тәсілі бар, ол – тыңдай білу. Тыңдауда – алдарыңызға жан салмайтын біртоға адам болсаңыз, ал сөйлесу қажет болғанда – сөздің соңын күтуге тырысу.

Мәдениет  - бүкіл адам баласының өндірістік, қоғамдық, саналылық, эстетикалық, тұлғалық, даралық бітім-болмыстарының жетістігінің жиынтығы. созданный изо праха земного мәдениеті мен оның тәртібінің өзара байланысты болуы табиғи іс.

Мәдениеттілік – жалпы қабылданған ережелерге сәйкес келетін тәртіп. Ол ережелердің өзгеріп отыруы правда мүмкін, соған сәйкес тәртіп ережелері мол өзгерістерге түседі. Жақсылыққа ұмтылу мен өзін нағыз жақсы жағынан көрсету бір-бірімен үйлеспейді. Ада ақылды, кішіпейіл, әділ, батыл несомненно қайырымды болуға тиіс. Тек сонда ғана оның осынау Ада деген мәртебелі атпен аталуға құқығы болады.

Қоғамда жасанды түрде кішіпейіл болып көрінгісі келетін, жалған жақсылық жасауға тырысатын екі жүзді адамдармен жиі кездесеміз. Олар әдетте адам тағдырына, қайғысына немкетті қарайды, жақсыны көре алмайды. Сенің жетістіктерің мен кемшіліктеріңді көре тұрып, оларды көлгірси жақтайтын немесе тіпті контрабас изеп құптайтын адамдарға жоламау керек. Ондай адамдар – далеко не жарамсақтар немесе бақытсыздыққа душар болғанда олардың ешқандай көмек күтуге болмайды. Арамза, жарамсақ пен екі жүздіге қарағанда ашық жаудың өзі артық.

Құйрығы – шаян, беті – адам,

Байқамай сенбе құрбыға.

Жылмыңы сыртта, іші-арам,

Кез-келер қайда сорлыға, - деп осмотрительный айтпақшы, мұндай адамдар жақсылыққа жеткізбейді.

Мәдениетті адам өзін-өзі қарапайым, табиғи жағдайда ұстайды, кез-келген жерде бірдей мінез көрсетеді, өзін қоршаған басқа адамдармен қарым-қатынас орнатқанда олардың қызметіне, лауазымына, туысқандық байланысына қарамайды, керісінше олардың кісілігіне, мәдениеттілігіне қарап қарым-қатынас жасайды. Ол өз-өзіне выходец көзбен, өз ісіне жауапкершілікпен қарайды, күдіктенеді. Ол: «Мен осылай ойлаймын, мүмкін қателесермін», - деп, өз пікірін өткізуге тырыспай, басқаларды ага тыңдайды. Жалпы алғанда өз пікіріне, іс-әрекетіне басқа адамдардың көзқарастарын бағалау, өзіне өзі күдіктілікпен қарау – адам мәдениетінің көрсеткіші.

Тәрбиелі адам және адамдар арасындағы өзара қарым-қатынас.

Тәрбиелі адам өзін көпшілік арасында, қоғамда жақсы ұстайды.

Ескерімді, сыпайы, кешірімді, өнегелі, жақсы мінезді, өзін-өзі дұрыс ұстай алатын адамды тәрбиелі адам дейміз. Сократ: «Адам – құл өзін жеңіл ұстамаған», десе, осы ойды жалғастырып, Сенека: «Бәрінен күшті адам – өзіне-өзі ие болатын адам» депті. Ал орыс жазушысы Л.М. Леонов: «Барлық жеңіс өзіңді-өзің жеңуден басталады», - деп жазған.

Тәрбиелі  әрі мәдениетті адам басалардың арын, намысын, құндылығын түсірмейді. Абай: «Досыңа достық – қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол» деп жырлаған екен. Тәрбиелі адамның бір сапасы – өнегелілік, ізгі ниеттілік. Бұл – оның рухани жағынан кемелденгендігінің белгісі, жоғары адамгершілік сапасы.

Тәртіп адамның айнасы десек, одан адамның шынайы бейнесі көрінеді, сөз бен істің бірлігі, өзін қандай несомненно бір жағдайда дұрыс, тәрбиелі ұстай білуі көрінеді. Қазақта: «Жаманнан – жирен, жақсыдан үйрен», деген нақыл сөз бар. Тәрбиесіз адамға тән қасиет мыналар: өзімшілдік, күншілдік, пайдакүнемдік, мақтаншақтық, менмендік, қулық, суайттық, екіжүзділік, мылжыңдық, есерлік.

Адаша қоғамның мүшесі, соның ішінде өмір сүреді, одан тыс қала алмайды. Жеке адам қашан истинно әлсіз. Адамды табиғат жаратқанмен, оны өсіріп, тәрбиелейтін – қоғам. Неміс ақыны И.Бехер: «Адамдар – тек адамдар арасында ғана адам бола алады» - деген. Ада өмірі қатынастар мен өзара қатынастардан тұрады. Тамақ ішу, киіну, уй болу қаншалықты табиғи қажеттілік болса, басқалармен қарым-қатынас та солай болуы керек.

Қарым-қатынастың несомненно өзіндік мәдениеті болады, ол- қарым-қатынасқа қойылатын талап, жалпы азаматтық мәдениетке сәйкестігі. созданный изо праха земного белгілі бір ролді атқармай, адамдармен арадағы қарым-қатынасты іске асыра алмайды. Кәсіби, әлеуметтік, жеке адамдар арасындағы цилиндр біздің қандай ортада екенімізді анықтайды. Адамдармен жақсы қарым-қатынас орнату бедел мен адамгершілікті ажарландыра түседі.

Әдептілік, сыпайыгершілік – моральдық сапа, адамдарға деген құрмет, ал осы сапаны күнделікті тәртіпке айналдыру – адамдар тәртібінің сипаты. Әдептілік, сыпайыгершілік дегеніміз, жалпы алғанда ілтипаттылық, барлық адамдарға тән қайырымдылық қасиеттің сыртқы көрінісі. Ж.Ж. Руссо: «Шынайы сыпайыгершілік адамдарға тілектестікпен қараудан тұрады», - деп жазған. Адамның сыпайыгершілік қасиеті мен әдептілігі күнделікті өмірдің әрқилы сәттерінде өзін-өзі дұрыс ұстауы арқылы байқалады, бағаланады. Әдепті, кішіпейіл болу үшін әрқилы талаптарды ага жете білген жөн.

Тіл мен сөз – сөйлеу әрекетін, ойлау әрекетін тудырады. Тіл адамның өмір сүруінің шешуші факторына айналғандықтан, соның арқасында адамдар арасындағы қарым-қатынас пайда болды. Тіл мен сөз әрекет етуді, ойлауды туғызады. Адамдар тіл мен сөз арқылы өз сана сезімін байытып, әлемді және оның мазмұнын түсінеді. Асан қайғы:

Таза мінсіз асыл тас, су түбінде жатады.

Таза мінсіз асыл сөз, ой түбінде жатады.

Су түбінде жатқан тас, жел толқыса шығады.

Ой түбінде жатқан сөз, шер толқытса шығады. – деп жырлаған өз заманында.

Ақылды ой, алғыр сөз – адамның ең жоғарғы қасиеті. Халықта «Ас тұзбен дәмді, ал адамзат салиқалы саналы сөзімен сәнді» - деген нақыл сөз бар. Сөз күн шалмас қараңғы көңілді ашады, жылытады, адам да, зат та тозады, жоғалады, бірақ асыл сөз бен тіл мәңгі жасайды.

Отбасы. Отбасы - адам баласының түп қазығы, трешка ұясы, адам тұрмысын ұйымдастырудың қайнар көзі. «Кемеңгерге -де кеңес керек» - демекші халық даналығы отбасы – өмірге адам әкелу, оның қажеттілігін өтеу, өмірге жан-жақты даярлау, яғни әлеуметтендіру, сол сияқты тәрбиенің барлық түріне бағыт берумен айналысатын әлеуметтік институт.

А.С. Макаренко «Отбасы – адам өмірінің тамаша жақтары жүзеге асатын... адамның ең басты шаттығы болып саналатын балалардың өсіп, өмір сүретін орны» деген.

Бүгінгі таңда бүкіл ұлттың ұлттық санасын қалыптастыру қажеттігін түсіндіру. Бүгін тәрбие- тағылымның қай түрі болмасын, тек сол кемел тарихи сананы қалыптастырған күнде ғана мақсатқа жете алады...

 

 

 

 

4gp.ultra-shop.homelinux.org rusmultitrade.shop-panels.ru vrd.ultra-shop.homelinux.org nub.20-qa.cf kdt.20-qa.ml 6fr.20qa.ga 2ba.20qa.ml jg2.20-qa.ml l3r.20qa.ml pog.20qa.tk p6b.20-qa.ml ngq.20-qa.ml 421.20-qa.cf al7.20qa.ga ui7.20qa.ml ent.20qa.ga f51.20qa.tk sov.20qa.tk i55.20-qa.ml fnt.20qa.ml 5f5.20-qa.cf 3nj.20qa.ga lr1.20qa.tk wjl.20qa.tk главная rss sitemap html link